Dışkı Kaçırma (Fekal İnkontinans) Nedenleri, Tanısı ve Tedavisi

Dışkı kaçırma, kişinin gazı, sıvı dışkıyı veya katı dışkıyı istemediği halde kontrol edememesi ya da tuvalete yetişemeden kaçırmasıdır. Tıbbi adı fekal inkontinans olan bu durum yaşlanmanın normal bir sonucu değildir ve farklı nedenlere bağlı olarak ortaya çıkabilir. Doğum sonrası anal sfinkter hasarı, kronik ishal, kabızlık, bağırsak hastalıkları, sinir hasarı veya geçirilmiş anal bölge ameliyatları bunlar arasındadır.

Bazı kişilerde sorun yalnızca gaz kaçırma veya iç çamaşırında hafif lekelenmeyle başlar. Bazı kişiler dışkılama ihtiyacını hisseder ancak tuvalete yetişemez. Başka bir grupta ise dışkının geldiği yeterince fark edilmeden kaçırma meydana gelebilir. Bu farklılıklar, altta yatan nedenin anlaşılmasında önemlidir.

Dışkı kaçırma konuşması zor bir yakınma olabilir ve kişi bunu uzun süre yakınlarından bile saklayabilir. Ancak bu durumun değerlendirilmesi önemlidir çünkü tedavi herkeste aynı değildir. Dışkı kıvamının düzenlenmesi, ilaç tedavisi, pelvik taban egzersizleri, biofeedback ve bazı hastalarda ileri tedavi seçenekleri kullanılabilir. İlk adım, kaçırmanın tipini ve nedenini belirlemektir.

Dışkı Kaçırma Nedir? Fekal İnkontinans Tipleri

Dışkı kaçırma, sanıldığından daha sık karşılaşılan ancak utanç ve mahremiyet nedeniyle doktora başvurunun gecikebildiği bir sağlık sorunudur. Hafif vakalarda kişi yalnızca zaman zaman iç çamaşırında lekelenme yaşadığı için bunu önemsemeyebilir. Başka kişiler ise dışarı çıkarken sürekli tuvalet aramak, yemek yemekten çekinmek veya uzun yolculuklardan kaçınmak zorunda kalabilir.

Bu durum sosyal yaşamı, iş hayatını, seyahatleri ve yakın ilişkileri etkileyebilir. Ancak belirtilerin uzun süredir devam ediyor olması düzelme ihtimalinin olmadığı anlamına gelmez. Tedavide ilk hedef, fekal inkontinansın hangi mekanizmayla ortaya çıktığını anlamaktır.

Örneğin kronik ishali olan bir kişide dışkının çok sıvı olması temel problem olabilirken doğum sırasında anal sfinkter hasarı gelişmiş başka bir kişide kas gücünün yetersizliği ön planda olabilir. Kabızlığı bulunan ileri yaştaki bir kişide ise sert dışkının arkasından sıvı dışkının sızması söz konusu olabilir.

Bu nedenle dışkı kaçırma tek bir hastalık değil, farklı nedenlerin yol açabildiği bir belirtidir. Tedavinin başarısı da doğru nedenin belirlenmesine bağlıdır.

Dışkı kaçırma, dışkının veya bağırsak içeriğinin istemsiz şekilde makat dışına çıkmasıdır. Sorunun nasıl ortaya çıktığı tanı açısından önemli bilgiler verir. Bazı kişiler ani sıkışma yaşarken bazı kişiler dışkının geldiğini yeterince hissedemez. Bazılarında ise temel yakınma gaz kontrolünde bozulma ve iç çamaşırında lekelenmedir.

Genel olarak üç klinik görünüm öne çıkar: sıkışma tipi, pasif tip ve leke-gaz kaçırma tipi. Aynı kişide bu tiplerden birden fazlası birlikte bulunabilir.

Sıkışma Tipi Dışkı Kaçırma: Tuvalete Yetişememe

Sıkışma tipi dışkı kaçırmada kişi dışkılama ihtiyacını fark eder ancak ortaya çıkan ani ve güçlü sıkışmayı yeterince uzun süre kontrol edemez. Tuvalet yakında değilse kaçırma meydana gelebilir.

Tuvalete yetişememe özellikle dışkının sıvı olduğu dönemlerde daha belirgin olabilir. Kronik ishal, irritabl bağırsak sendromunun bazı tipleri veya bağırsak iltihabına yol açan hastalıklar yakınmaları artırabilir.

Anal sfinkter kaslarının zayıflığı da dışkılama ihtiyacı ortaya çıktıktan sonra dışkıyı yeterince tutamamaya neden olabilir. Kişi özellikle dışarıdayken tuvalet bulamama kaygısı yaşayabilir ve bu durum günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.

Pasif Dışkı Kaçırma: Farkında Olmadan Kaçırma

Pasif fekal inkontinansta kişi dışkının rektuma geldiğini veya dışarı çıktığını yeterince fark etmeyebilir. İç çamaşırındaki dışkıyı daha sonra fark edebilir.

Bu durum anal kanalın duyusal işlevlerindeki bozukluklar, sinir hasarı veya anal sfinkter fonksiyonunun azalmasıyla ilişkili olabilir. Diyabet, bazı nörolojik hastalıklar veya omurga ve sinir sistemini etkileyen durumlar değerlendirmede önem taşıyabilir.

Pasif kaçırmada kişinin dışkılama hissini ne kadar algıladığı, rektumun doluluğunu fark edip etmediği ve sfinkter kaslarının basıncı birlikte değerlendirilir.

Gaz Kaçırma ve İç Çamaşırında Leke

Dışkı kaçırmanın en hafif görünen biçimlerinden biri iç çamaşırında küçük miktarda dışkı veya mukus lekesi oluşmasıdır. Buna gaz kaçırma da eşlik edebilir.

Gaz kontrolünde yeni başlayan belirgin bir kayıp, anal sfinkter fonksiyonunda değişiklik bulunabileceğini düşündürebilir. Hemoroid, rektal prolapsus, anal bölgedeki cerrahi işlemler veya dışkılamadan sonra anal kanalda dışkı kalması da lekelenmeye katkıda bulunabilir.

Her lekelenme ağır fekal inkontinans anlamına gelmez. Ancak tekrarlıyorsa, hijyen sorununa yol açıyorsa veya sosyal yaşamı etkiliyorsa değerlendirilmesi gerekir.

Dışkı Kaçırma Neden Olur?

Dışkıyı kontrol edebilmek için anal sfinkter kaslarının, rektumun, pelvik taban kaslarının ve bu yapıları yöneten sinirlerin birlikte çalışması gerekir. Ayrıca dışkının kıvamı da önemlidir. Bu sistemlerden birinin veya birkaçının etkilenmesi dışkı kaçırmaya yol açabilir.

Başlıca nedenler anal sfinkter hasarı, doğum travmaları, anal bölge ameliyatları, kronik ishal, ileri kabızlık, pelvik taban bozuklukları ve sinir sistemi hastalıklarıdır.

Her anal bölge ameliyatından sonra fekal inkontinans gelişmez. Ancak yakınmalar bir ameliyat sonrasında başladıysa bu bilgi değerlendirme sırasında önemlidir.

Anal sfinkter zayıflığı düşünüldüğünde muayene, anorektal manometri ve gerekli hastalarda sfinkter yapısını gösteren görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

Kronik İshal ve Bağırsak Hastalıklarında Dışkı Kaçırma

Sıvı dışkıyı tutmak katı dışkıyı tutmaktan daha zordur. Bu nedenle uzun süren ishal, daha önce belirti vermeyen hafif bir sfinkter zayıflığını bile belirgin hale getirebilir.

İrritabl bağırsak sendromu, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve farklı kronik ishal nedenleri fekal inkontinansa eşlik edebilir. Böyle bir durumda yalnızca kaçırmayı tedavi etmeye çalışmak yerine ishale yol açan bağırsak hastalığının da değerlendirilmesi gerekir.

Kronik ishalde dışkılama sıklığı, dışkının kıvamı, gece ishali olup olmadığı, kilo kaybı ve dışkıda kan gibi eşlik eden bulgular önemlidir.

Kabızlık ve Taşma Tipi Dışkı Kaçırma

Kabızlık da dışkı kaçırmaya yol açabilir. Uzun süre rektumda kalan büyük ve sert dışkı kütlesi rektumu genişletebilir. Daha sıvı dışkı bu sert dışkının çevresinden sızarak istemsiz kaçırmaya neden olabilir.

Bu durum özellikle yaşlılarda dışkı kaçırma nedenleri arasında önemlidir. Kişi ishal olduğunu düşünebilir ancak asıl problem ilerlemiş kabızlık olabilir.

Bu nedenle dışkı kıvamı, dışkılama sıklığı, tam boşalamama hissi ve uzun süreli kabızlık öyküsü birlikte sorgulanmalıdır.

Sinir Hasarına Bağlı Dışkı Kaçırma

Anal sfinkter ve pelvik taban kaslarının çalışması sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Sinirlerde oluşan hasar kasların yeterince kasılamamasına veya kişinin rektumdaki dışkıyı yeterince hissedememesine neden olabilir.

Uzun süreli diyabet, omurilik hasarları, bazı nörolojik hastalıklar ve pelvik sinirleri etkileyen durumlar bu mekanizmayla dışkı kaçırmaya katkıda bulunabilir.

Sinirsel nedenlerde gaz veya dışkı kaçırmaya idrar kaçırma, uyuşma, kas güçsüzlüğü veya başka nörolojik bulguların eşlik edip etmediği de önem taşır.

Doğumdan Sonra Dışkı Kaçırma Neden Olur?

Doğumdan sonra dışkı kaçırma, özellikle anal sfinkter kaslarının veya pelvik tabanın doğum sırasında zarar görmesiyle ilişkili olabilir. Yakınmalar hemen doğum sonrasında başlayabileceği gibi yıllar sonra da belirginleşebilir.

Bazı kadınlarda ilk belirti yalnızca gazı tutmakta zorlanmadır. Daha sonra ishal dönemlerinde tuvalete yetişememe veya iç çamaşırında dışkı lekelenmesi görülebilir.

Doğum sırasında oluşan anal sfinkter yaralanmaları her zaman dışarıdan fark edilemeyebilir. Bu nedenle geçmişte zor vajinal doğum, ciddi perine yırtığı veya yardımcı alet kullanımı öyküsü olan kişilerde bu bilgiler tanı açısından önem taşır.

Sorunun doğumdan sonra başlamış olması tedavinin mümkün olmadığı anlamına gelmez. Öncelikle kasların çalışma gücü ve sfinkter yapısının değerlendirilmesi gerekir. Bulgulara göre pelvik taban rehabilitasyonu, biofeedback veya bazı durumlarda ileri tedavi seçenekleri planlanabilir.

Dışkı Kaçırmada Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Dışkı kaçırma uzun süredir devam ediyor ve yaşam kalitesini etkiliyorsa değerlendirilmesi gerekir. Bazı belirtilerde ise başvuruyu ertelememek daha önemlidir.

Özellikle şu durumlar dikkat gerektirir:

• Yeni başlayan ve giderek artan dışkı kaçırma
• Dışkıda belirgin kan görülmesi
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Sürekli veya şiddetli ishal
• Demir eksikliği veya açıklanamayan kansızlık
• Şiddetli karın ağrısı veya ateş
• Yeni başlayan bacak güçsüzlüğü veya uyuşma
• Makat ve genital bölgede belirgin his kaybı
• İdrar kontrolünde yeni başlayan kayıpla birlikte dışkı kaçırma

Özellikle ani gelişen dışkı ve idrar kontrol kaybına bacaklarda güçsüzlük veya makat çevresinde uyuşma eşlik ediyorsa sinir sistemi açısından hızlı değerlendirme gerekebilir.

Dışkı Kaçırma Nasıl Teşhis Edilir?

Fekal inkontinansın nedenini belirlemek için tek bir test yeterli olmayabilir. Öncelikle yakınmanın tipi, dışkı kıvamı, ne sıklıkla kaçırma olduğu, doğum ve ameliyat öyküsü ile kullanılan ilaçlar değerlendirilir.

Dışkılama sıklığı, ani sıkışma olup olmadığı, gece kaçırma yaşanıp yaşanmadığı, dışkının katı mı sıvı mı olduğu ve gaz kontrolünün durumu tanı sürecinde önemli ayrıntılardır.

Dışkı Günlüğü ve Anal Muayene

Dışkı günlüğü, kişinin birkaç gün veya hafta boyunca dışkılama sıklığını, dışkının kıvamını, kaçırma zamanlarını ve hangi yiyeceklerin belirtileri etkilediğini kaydetmesidir.

Bu günlük özellikle ishal, ani sıkışma ve beslenme arasındaki bağlantıyı anlamaya yardımcı olabilir.

Muayenede makat çevresindeki cilt, anal kanal, sfinkter kaslarının kasılma gücü ve pelvik taban değerlendirilebilir. Rektal muayene ile sert dışkı birikimi, sfinkter gücü veya başka yapısal problemler hakkında bilgi edinilebilir.

Anorektal Manometri Dışkı Kaçırmada Neyi Gösterir?

Anorektal manometri, anal kanal ve rektumun fonksiyonlarını değerlendiren önemli bir testtir. Test sırasında anal sfinkter kaslarının dinlenme ve sıkma basınçları, rektumun duyusal özellikleri ve dışkılama sırasında kasların birbiriyle uyumu incelenebilir.

Özellikle anal sfinkter zayıflığı, dışkıyı yeterince hissedememe veya pelvik taban koordinasyon bozukluğu düşünülen hastalarda yararlı bilgiler sağlar.

Anorektal manometri tek başına dışkı kaçırmanın tüm nedenini açıklamayabilir. Ancak şikayetler, muayene ve diğer testlerle birlikte değerlendirildiğinde tedavi planının oluşturulmasına yardımcı olabilir.

Dışkı Kaçırmada Endoanal Ultrason ve Kolonoskopi

Endoanal ultrason, anal sfinkter kaslarının yapısının görüntülenmesini sağlar. Özellikle doğum travması veya geçirilmiş anal bölge ameliyatı sonrasında sfinkter hasarından şüpheleniliyorsa kullanılabilir.

Kolonoskopi ise anal sfinkter gücünü ölçmek için yapılmaz. Dışkı kaçırmaya eşlik eden kronik ishal, kanama, bağırsak alışkanlığında yeni değişiklik, kansızlık veya kolorektal hastalık şüphesi olduğunda kolonoskopi gündeme gelebilir.

Her fekal inkontinans hastasına aynı testlerin yapılması gerekmez. Test seçimi kişinin belirtilerine ve olası nedene göre belirlenir.

Dışkı Kaçırma Tedavisi Nasıl Yapılır?

Dışkı kaçırma tedavisi, problemin nedenine göre planlanır. Bir kişide dışkının kıvamını düzenlemek yeterli olabilirken başka bir kişide pelvik taban rehabilitasyonu veya ileri girişimsel tedaviler gerekebilir.

Tedavide genellikle en az girişimsel yöntemlerden başlanır ve alınan sonuca göre sonraki basamaklara geçilir.

Dışkı Kıvamının Düzenlenmesi ve Beslenme

Dışkı kontrolünde kıvam önemli bir faktördür. Çok sıvı dışkının tutulması güçleşirken aşırı sert dışkı da kabızlık ve taşma tipi kaçırmaya yol açabilir.

Bu nedenle herkese aynı beslenme önerisi verilmez. İshal ön plandaysa ishali artıran besinler belirlenebilir. Kabızlık varsa yeterli sıvı ve uygun lif alımı değerlendirilebilir.

Beslenme ve dışkı günlüğü tutmak hangi yiyecek ve içeceklerin belirtileri artırdığını anlamaya yardımcı olabilir.

Dışkı Kaçırmada İlaç Tedavisi

İlaç tedavisi özellikle dışkı kıvamının düzenlenmesi gereken hastalarda kullanılabilir. Kronik ishal bulunan bazı kişilerde bağırsak hareketlerini azaltan ilaçlardan yararlanılabilir.

Kabızlığa bağlı taşma tipi kaçırmada ise yaklaşım tamamen farklıdır ve öncelikle kabızlığın düzeltilmesi gerekir.

Bu nedenle dışkı kaçırması olan kişinin kendi kendine ishal kesici ilaç başlaması uygun olmayabilir. Tedavi kaçırmanın nedenine göre planlanmalıdır.

Pelvik Taban Egzersizleri

Pelvik taban ve anal sfinkter kaslarının doğru biçimde çalıştırılması bazı hastalarda dışkı kontrolünü iyileştirebilir.

Egzersizlerde yalnızca kası sıkmak değil, doğru kas grubunu doğru sürede kullanmak önemlidir. Bu nedenle özellikle belirgin sfinkter zayıflığı veya pelvik taban koordinasyon sorunu bulunan kişilerde profesyonel rehberlik gerekebilir.

Dışkı Kaçırmada Biofeedback Tedavisi

Biofeedback, hastanın anal sfinkter ve pelvik taban kaslarını daha doğru kullanmayı öğrenmesine yardımcı olan bir rehabilitasyon yöntemidir.

Tedavide kişiye kasların ne zaman ve ne kadar kasıldığı hakkında görsel veya işitsel geri bildirim verilebilir. Böylece kişi anal sfinkter kaslarını daha etkili kullanmayı, ani sıkışma hissini kontrol etmeyi veya rektumdaki doluluğu daha iyi algılamayı öğrenebilir.

Biofeedback özellikle anorektal manometriyle belirlenen bazı fonksiyon bozukluklarında tedavi planının bir parçası olabilir.

Dışkı Kaçırmada Cerrahi ve İleri Tedaviler

Beslenme düzenlemesi, ilaçlar, pelvik taban rehabilitasyonu ve biofeedback yeterli olmadığında ileri tedaviler değerlendirilebilir.

Belirgin anal sfinkter yırtığı bulunan bazı hastalarda sfinkter onarım ameliyatı gündeme gelebilir. Bazı hastalarda ise sakral sinir stimülasyonu gibi sinir kontrolünü hedefleyen yöntemler kullanılabilir.

Cerrahi gereksinim yalnızca kaçırmanın şiddetine göre belirlenmez. Sfinkter yapısı, anal basınçlar, eşlik eden bağırsak hastalıkları, kişinin yaşı ve daha önce uygulanan tedaviler birlikte değerlendirilir.

Her dışkı kaçırma hastasının ameliyat olması gerekmez. Pek çok hastada ameliyatsız yöntemler tedavinin temelini oluşturur.

Dışkı Kaçırmada Günlük Hayatı Kolaylaştıran Öneriler

Tedavi süreci devam ederken bazı günlük önlemler kişinin kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.

• Evden çıkmadan önce tuvalete gitmek
• Dışarıda kullanılabilecek tuvaletleri önceden bilmek
• Yanında yedek iç çamaşırı veya temizlik malzemesi taşımak
• Gerektiğinde emici ped kullanmak
• Anal bölgeyi nazikçe temizlemek
• Cildi kuru tutmak ve tahrişi önlemek
• Belirtileri artıran yiyecekleri dışkı günlüğüyle takip etmek
• Düzenli bir dışkılama alışkanlığı oluşturmaya çalışmak

Bu önlemler dışkı kaçırmanın temel nedenini tedavi etmez ancak günlük yaşamı kolaylaştırabilir. Sosyal yaşamı tamamen kısıtlamak veya yemek yemekten kaçınmak ise sorunun çözümü değildir.

Sık Sorulan Sorular